Wat is BPA? Wat zijn gezondheidsrisico’s? En hoe vermijden?

BPA is een chemische stof die in het verleden veel werd gebruikt bij de productie van plastic en beschermende coatings voor voedselverpakkingen. BPA zit in diverse soorten plastic en de binnenkant van conservenblikken. Maar ook in kleding, kassabonnen en voedselverpakkingen.

Maar wat is BPA precies? Waarom is er bezorgdheid over effecten op onze gezondheid? En hoe kun je de blootstelling aan deze BPA beperken? In dit artikel lees je wat wetenschappelijk onderzoek hierover zegt, waar BPA in kan voorkomen en welke praktische maatregelen je kunt nemen om de blootstelling te verminderen.

De geschiedenis van BPA

BPA werd in 1891 ontwikkeld door de Russische chemicus Aleksandr Dianin. De grote doorbraak kwam in 1953. Toen ontwikkelden Bayer en General Electric los van elkaar polycarbonaat. BPA was hiervoor een belangrijke grondstof. Vanaf 1958 wordt polycarbonaat commercieel geproduceerd. Deze kunststof heeft veel voordelen t.o.v. van bestaande kunststoffen want is licht van gewicht, transparant en sterk.

Hierdoor kan het onder andere als alternatief voor glas worden gebruikt. En werd gebruikt voor drinkflessen, babyflessen, voedselbewaarbakjes en elektronica en epoxyharsen met BPA als beschermende coating aan de binnenkant van conservenblikken om corrosie te voorkomen.

Ontdekking dat BPA kan “lekken”

In 1992 ontdekte onderzoeker David Feldman toevallig dat BPA uit polycarbonaat laboratoriumflessen kan vrijkomen. Bij het steriliseren van de flessen met stoom kwam een stof met een oestrogeenachtige werking in het water terecht. Deze stof bleek BPA te zijn. Deze ontdekking vormde een startpunt voor verder onderzoek naar BPA en de mogelijke gezondheidseffecten.

Latere onderzoeken toonden aan dat BPA vanuit sommige voedselverpakkingen naar voedsel en drinken kan ‘lekken’ of migreren. Vooral verhitting versterkt dit proces. Maar ook wanneer bijvoorbeeld een baby sabbelt of aan een kunststof speeltje dat BPA bevat.

Dit leidde tot onderzoek naar de gezondheidseffecten. Er werd gekeken naar hoeveel BPA mensen binnenkrijgen, hoe het wordt afgebroken in het lichaam lichaam en welke hoeveelheid schadelijk is. Hieruit volgde strengere regelgeving en beperkingen op het gebruik van BPA.

Bronnen: BPA in babyflessen / Onderzoek Dr. Feldman

Waarom is BPA schadelijk?

Een belangrijke reden voor de bezorgdheid over BPA is dat de stof invloed kan hebben op het hormoonsysteem. Hormonen regelen verschillende processen in het lichaam. Processen zoals groei, stofwisseling, voortplanting en de ontwikkeling van organen.

BPA is een stof die het hormoonsysteem kan beïnvloeden en wordt een hormoonverstorende stof genoemd. Er wordt al jarenlang onderzocht wat de gevolgen van BPA in het menselijk lichaam zijn. Hierbij wordt gekeken naar het immuunsysteem, voortplanting, vruchtbaarheid, ontwikkeling van ongeboren kinderen, stofwisseling en hormonale huishouding.

BPA en het hormoon oestrogeen

BPA lijkt qua werking op het vrouwelijke geslachtshormoon oestrogeen. Hierdoor kan het lichaam BPA verwarren met een natuurlijk hormoon, waardoor de hormoonbalans verstoord kan raken. Een andere bekende synthetische hormoonstof is DES (diethylstilbestrol). Dit werd vroeger voorgeschreven aan zwangere vrouwen om miskramen te voorkomen. Later bleek dat meisjes van wie de moeder tijdens de zwangerschap DES had gebruikt, een verhoogde kans hadden op een zeldzame vorm van vaginakanker

DES is niet hetzelfde als BPA. Maar laat zien dat blootstelling aan hormoonachtige stoffen tijdens de zwangerschap langdurige gevolgen kunnen hebben. Daarom is ook onderzoek naar BPA en de mogelijke effecten op ongeboren kinderen belangrijk.

Wat zegt de Europese voedselveiligheidsautoriteit over BPA?

In april 2023 publiceerde de Europese Autoriteit voor Voedselveiligheid (EFSA) een beoordeling over de gezondheidsrisico’s van BPA. EFSA concludeerde dat blootstelling aan BPA via voedsel een gezondheidsrisico kan vormen voor mensen in alle leeftijdsgroepen. Hierbij werd vooral gekeken naar mogelijke effecten op het immuunsysteem. Op basis van de beschikbare wetenschappelijke gegevens stelde EFSA een nieuwe toelaatbare dagelijkse inname (TDI) vast van: 0,2 nanogram BPA per kilogram lichaamsgewicht per dag.

Dat is 20.000 keer lager dan de tijdelijke grenswaarde die EFSA in 2015 had vastgesteld. De verlaging van deze grenswaarde laat zien dat de EFSA door nieuwe onderzoeken anders is gaan kijken naar de risico’s van BPA.

Bron: EFSA

Hoe komt BPA in je lichaam terecht?

De meeste mensen komen in aanraking met BPA via voedsel en drinken. Dit komt doordat BPA in kleine hoeveelheden vanuit bepaalde verpakkingen en materialen in voedsel en drinken terecht kan komen. Voorbeelden hiervan zijn: coating aan binnenkant van conservenblikken, plastic voedselverpakkingen, voedselbewaarbakjes van polycarbonaat, sommige herbruikbare drinkflessen.

Daarnaast kan je ook via huisstof, lucht en water in aanraking komen met BPA. Maar ook andere producten zoals kassabonnetjes. Vroeger werd BPA gebruikt in thermisch kassabonpapier, maar sinds 2020 is dit in de Europese Unie verboden. Maar let op want als vervanging wordt nu vaak BPS (bisfenol S) gebruikt. Dit is een andere stof uit dezelfde groep, waarvan ook mogelijke gezondheidseffecten worden onderzocht.

Bronnen: BPA in je lichaam / Bisfenol in thermisch papier

Hoe kan je BPA vermijden?

Je kunt BPA niet altijd helemaal vermijden, maar je kunt de blootstelling wel beperken. Met een paar praktische aanpassingen maak je al verschil. Onze tips om BPA te vermijden:

• Kies glazen of RVS drinkflessen in plaats van plastic flessen.
• Gebruik geen beschadigde of versleten plastic bakjes voor voedsel.
• Verwarm eten in een glazen of keramische schaal.
• Kies voor verse producten in plaats van producten uit blik.
  • Toch eten uit blik, bijvoorbeeld bonen? Spoel ze dan goed af.
• Let bij het kopen van producten op de vermelding BPA-vrij.
• Vervang oude plastic flessen en bakjes als je niet weet van welk materiaal ze zijn gemaakt.
• Kies een staafmixer met een RVS voet
• Gebruik houten pollepels i.p.v. plastic
• Gebruik een snijplank van hout of glas
• Bewaar restjes eten in glazen of RVS bakjes
• Gebruik een plasticvrije waterfles (bijvoorbeeld glas of RVS)
• Neem geen kassabonnen van thermisch papier aan

Tip: Wanneer plastic producten die BPA bevatten warm of heet worden geven ze de grootste hoeveelheid BPA af. Denk bijvoorbeeld aan een kunststof waterkoker, een kunststof pollepel of koffiezetapparaat.

BPA-vrij: is dat altijd veilig?

Steeds meer producten worden verkocht als BPA-vrij. Dat klinkt goed, maar het betekent niet automatisch dat het product helemaal vrij is van stoffen met vergelijkbare eigenschappen.

Bij de productie van plastic worden soms alternatieven gebruikt, zoals BPS (bisfenol S) en BPF (bisfenol F). Deze stoffen lijken qua structuur op BPA en er zijn ook aanwijzingen dat ze invloed kunnen hebben op het hormoonsysteem.

Een product met de vermelding BPA-vrij is dus niet automatisch de beste keuze. Kijk waar mogelijk ook naar het gebruikte materiaal. Glas en RVS zijn goede alternatieven als je BPA uit voedsel- en drinkverpakkingen wilt vermijden.

Zwangerschap, baby’s en kinderen

Baby’s en jonge kinderen zijn extra kwetsbaar voor hormoonverstorende stoffen zoals BPA. Hun lichaam en organen zijn nog volop in ontwikkeling. Blootstelling aan BPA kan daarom juist in deze levensfase zorgen baren.

Inmiddels is BPA verboden in babyflessen en gelden er strengere Europese regels voor het gebruik van BPA in materialen die met voedsel in contact komen. Toch blijft het verstandig om bewust om te gaan met plastic producten die baby’s en jonge kinderen gebruiken.

Ook tijdens de zwangerschap is het verstandig om aandacht te besteden aan BPA. De stof kan via de placenta bij het ongeboren kind terechtkomen. Dat is een belangrijk aandachtspunt, omdat de ontwikkeling van een baby juist in deze periode erg gevoelig is voor invloeden van buitenaf. Onderzoek brengt blootstelling aan BPA tijdens de zwangerschap in verband met mogelijke effecten op de ontwikkeling, de hormoonhuishouding en het immuunsysteem van het kind.

Lees ook: 8 tips om BPA te vermijden voor baby’s en kinderen.

Is BPA nou echt zo gevaarlijk?

De zorgen over BPA zijn er niet voor niks. Er is veel onderzoek gedaan en ook programma’s zoals Zembla en Radar hebben aandacht besteed aan de risico’s. In 2016 onderzocht Radar samen met Stichting Wemos en TNO verschillende voedingsproducten op BPA. In de geteste producten, waaronder blikmais, appelsap, knakworstjes en tonijn, werd BPA aangetroffen. Zelfs in het pakje appelsap.

Hoewel de gemeten hoeveelheden destijds binnen de wettelijke norm viel, blijft de vraag of die normen streng genoeg zijn. EFSA stelde in 2023 een nieuwe gezondheidskundige grenswaarde vast. Deze ligt maar liefst 20.000 keer lager dan de vorige grenswaarde. De zorgen zijn dus serieus.

Is BPA een weekmaker?

BPA is geen weekmaker. BPA wordt namelijk gebruikt om plastic hard te maken. Weekmakers worden gebruikt om plastic soepel en zacht te maken. Maar aan sommige weekmakers wordt wel BPA toegevoegd. Meer hierover lees je hier.

Bronnen:
https://www.bnnvara.nl/zembla/artikelen/hormoonverstoorders
https://www.medischcontact.nl/nieuws/laatste-nieuws/artikel/artsen-tegen-ziekmakende-stoffen-in-hulpmiddelen.htm
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25813067/
https://www.bnnvara.nl/zembla/artikelen/zorgwekkende-stoffen
https://med.stanford.edu/news/all-news/2008/04/5-questions-feldman-on-risk-of-bisphenol-a-in-plastic-bottles.html
https://www.medicalnewstoday.com/articles/221205#sources
https://newatlas.com/medical/chemicals-plastics-weight-gain-obesity/
https://www.wemos.org/wp-content/uploads/2023/04/Wemos-2018-Nationaal-Plan-Hormoonverstorende-Stoffen.pdf