Zijn siliconen een veilig alternatief voor plastic?

Tijdens een zoektocht naar alternatieven voor plastic kom je de volgende materialen dikwijls tegen: glas, RVS en siliconen. Naar glas en RVS heb ik (voor mezelf) voldoende onderzoek gedaan. Deze materialen durf ik voor te schotelen aan mijn kinderen. Maar siliconen… wat voor materiaal is precies en is het veilig? Het is in ieder geval vrij van BPA. Maar zegt dat genoeg? Onderstaand vind je mijn onderzoek naar dit materiaal en mijn conclusie.

Waar worden siliconen vaak voor gebruikt

Producten die vaak worden gemaakt van siliconen zijn: bakvormen, ijsvormpjes, spenen, speelgoed, menstruatiecups, vetten en… uiteraard borstimplantaten!

Wat is siliconen? Zijn siliconen een plasticsoort?

SIliconen zijn geen plasticsoort, maar vallen onder de groep synthetische polymeren. Hieronder vallen ook plastic (zoals PVC en PET), bakeliet en plexiglas. Voorbeelden van natuurlijke polymeren zijn natuurrubber en collageen.

Waar worden siliconen van gemaakt?

Siliconen worden o.a. gemaakt van silicium, dit wordt ook wel kiezel genoemd. Het is een van de meest voorkomende grondstoffen op aarde. Silicium komt voor in het menselijk lichaam en zit in verschillende voedingsproducten zoals champignons en fruitschillen. Silicum is ook een van de grondstoffen voor glas. Bij de productie van glas wordt echter een ander chemisch proces toegepast.

Tot nu toe klinkt het allemaal heel natuurlijk. Maar plastic wordt ook gemaakt van aardolie en dat klinkt ook heel natuurlijk.

Hoe worden siliconen gemaakt?

Dit is een vrij technisch verhaal, komt ie:

Om siliconen te maken wordt silicium eerst omgezet in een speciale stof die kan reageren met de chemische stof methylchloride. Hierdoor ontstaan kleine bouwsteentjes (siloxanen). Deze bouwsteentjes worden vervolgens met water gemengd, waardoor het chloor verdwijnt en ze aan elkaar plakken tot lange ketens. Die ketens vormen samen siliconen. Vervolgens worden er soms vulstoffen (om het steviger te maken) en weekmakers aan toegevoegd.

Belangrijkste onderdeel van van bovenstaand verhaal: siliconen bestaan ook uit siloxanen en soms ook uit vulstoffen en weekmakers.

Siloxanen kunnen schadelijk zijn

Ok, nu wordt het nog wat complexer. Pak even een kop koffie om scherp te blijven 😉

Siloxanen worden onderverdeeld in ringvormige en ketenvormige siloxanen. De ringvormige siloxanen worden D4, D5 en D6 genoemd. En worden voornamelijk in cosmetische producten gebruikt. Deze stoffen worden als zorgwekkend bestempeld door de EU. D4 wordt is verdacht als kankerverwekkend en als hormoonverstorende stof. D5 en D6 worden nog onderzocht.

De ketenvormige siloxanen worden L2, L3, L4 en L5 genoemd. Deze zitten vaak in Medical Grade siliconen.

Naast siloxanen kunnen ook vulstoffen en weekmakers gezondheidsrisico’s met zich meebrengen.

Goedkope en dure siliconen producten

Aan goedkope siliconen producten kunnen vulstoffen en weekmakers worden toegevoegd. Dit wordt gedaan om het product goedkoper te maken. Het is moeilijk te achterhalen welke producten 100% gemaakt zijn van siliconen en welke niet. De betere merken zetten dit overigens dikwijls wel op de product-verpakking. Vaak onder de noemer ‘Medical Grade’ of ‘Food Grade’ siliconen.

Zijn ‘Medical Grade’ en ‘Food Grade’ siliconen hetzelfde?

Nee, deze termen zijn niet hetzelfde. In de Europese Unie (EU) wordt een onderscheid gemaakt tussen materialen die bedoeld zijn voor contact met voedsel (Food grade) en materialen die bedoeld zijn voor medisch gebruik (Medical grade). Het zijn dus geen synoniemen. Het onderscheid wordt ondersteund door specifieke regelgeving voor elk type toepassing.

Deze soorten siliconen bevatten geen PFAS of BPA.

Wat is het verschil?

‘Food grade’ siliconen mogen in de EU worden gebruik voor de productie van siliconen producten die aanraking komen met voedsel. Denk aan babyspenen en bakvormen. Deze siliconen kom je dus tegen in de keuken of in babyproducten.

‘Medical grade’ siliconen mogen ook worden gebruikt voor medische toepassingen. En voldoet aan strengere eisen dan ‘Food grade’ siliconen. Deze worden gebruikt voor katheters en implantaten. Het gebruiken van niet-medische siliconen in medische toepassingen kan leiden tot ernstige gezondheidsrisico’s, zoals bleek uit het PIP-implantatenschandaal, waarbij siliconen die niet voldeden aan de ‘medical grade’ eisen werden gebruikt als borstimplantaten.

Deze termen worden ook gebruikt in de Verenigde Staten.

Zijn ‘Food Grade’ siliconen veilig?

In Nederland is er weinig tot geen onderzoek gedaan naar siliconen. Maar de Canadezen, ook een van de voorlopers m.b.t. een nationaal BPA-verbod, heeft wel onderzoek gedaan. De Canadese overheid geeft aan dat siliconen producten geen gevaar opleveren voor de gezondheid opleveren.

Is er twijfel over de veiligheid van siliconen producten? Ja, er wordt gespeculeerd over het lekken van stoffen (bijv: kankerverwekkende siloxanen) wanneer het wordt verhit. Dit zou mogelijk zijn bij verhitting boven de 150/180* graden. Maar verschillende onderzoeken spreken elkaar tegen.

De Belgische organisatie ‘Test Aankoop’ heeft bijvoorbeeld in 2014 een onderzoek gedaan naar siliconen bakvormen. Zij geven aan dat eventueel gevaar in het gebruik van siliconen producten zit in het verwarmen ervan. Ook een ander onderzoek uit Frankrijk geeft aan dat wanneer voedsel (bijv: cakebeslag) in het siliconen bakvorm een hoog percentage vet bevat en wordt verwarmd in de oven er mogelijk schadelijke stoffen kunnen vrijkomen.

Welke siliconen producten zijn wel veilig?

Als het product 100% van siliconen is gemaakt, is dit de veiligste soort of als het Food Grade of Medical Grade siliconen zijn. Het nadeel is dat je als consument niet kan zien of het 100% van siliconen is gemaakt.

Als het product gaat stinken wanneer je het verwarmt is het waarschijnlijk niet gemaakt van 100% siliconen. Je kan je het product draaien/twisten en kijken naar de kleur van het product. Wanneer het niet verkleurt (lichter wordt) is het waarschijnlijk 100% gemaakt van siliconen.

Producenten van producten die zijn gemaakt van Medical Grade, Food Grade of 100% siliconen vermelden dit graag op de verpakking. Omdat het duurder is om te maken en producenten dit graag als verkoopargument vermelden. In dit geval van siliconen geldt vaak: goedkoop is duurkoop.

Onderaan dit artikel vind je voorbeelden van alternatieve producten.

Tips bij het kopen van siliconen producten en bakvormen

• Koop producten die zijn gemaakt van Medical Grad, Food Grade of 100% siliconen
• Ga zuinig om met je siliconen producten. Voorkom krassen / scheuren in het product
• Controleer of er geen kleurstoffen zijn gebruikt die lood of BPA bevatten
• Vermijd siliconen bakproducten voor in de oven. Gebruik bijvoorbeeld een glazen cake-schaal, zie hier een voorbeeld. En vermijd dus ook siliconen cupcake vormpjes en siliconen taartvormen.
• Verhit producten gemaakt van siliconen niet

Wel of geen siliconen bakvormen?

Iedereen moet doen wat voor hem of haar goed voelt. Mijn kinderen drinken op jonge leeftijd uit al bekers van porselein, aardewerk en glas. En ook de borden zijn gewoon van aardewerk. Omdat al langer bekend is dat servies van plastic en melamine niet 100% veilig is. In mijn ogen zijn siliconen een goed alternatief voor plastic. Ik vermijd alleen wel de bakproducten. Het is niet 100% bewezen dat verhitting kwaad kan, maar “better safe, than sorry”.

Welke materialen zijn een goed alternatief voor siliconen?

Er zijn voldoende alternatieven voor siliconen producten die worden verwarmd of verhit. Elk materiaal heeft voor- en nadelen. En niet elk materiaal is hetzelfde. Onderstaand vind je diverse alternatieven.

1. Glas

Ik gebruik glazen ovenschalen en cake-vormen. Die zijn makkelijk schoon te maken en kunnen gewoon in de vaatwasser. Even goed invetten en je hebt geen antiaanbaklaag nodig. Goedkoop in aanschaf maar verkrijgbaar in beperkte vormen. Er is geen muffinbakvorm van glas bijvoorbeeld.

2. Email

Email klinkt nostalgisch. Maar is wel een perfect materiaal voor bakvormen. Ik heb het sinds kort ontdekt en ben fan. Ik koop alleen producten van het Oostenrijkse merk Riess. Want dat is een kwalitatief goed en betrouwbaar merk. Email is een glazuur van glas en wordt aangebracht over staal of porselein. Het is supersterk en is het veilig in gebruik.

3. Gietijzer

Gietijzer klinkt ook lekker ouderwets. Maar ouderwets is zo slecht nog niet. Alleen bij gietijzer geldt wel dat je goed moet opletten dat je degelijke kwaliteit koopt en dat de vorm gemaakt is van 100% gietijzer. Voor gietijzer kom ik uit bij het bedrijf AttiCastings. Een bedrijf uit Nederland (Deurne) en daar worden de Attica producten ook gemaakt. Zij maken hun bakvormen van 100% gietijzer en deze worden nabehandeld met zuiver plantaardige olie. Wanneer je de bakvormen verwarmt vullen de poriën in het ijzer zich met de olie en zo ontstaat er een beschermlaag waardoor er geen roest inkomt. Door een gietijzeren vorm regelmatig te gebruiken wordt de beschermlaag steeds sterker en krijgt ie een anti-aanbaklaagje.

4. RVS

Bakvormen gemaakt van metaal, staal of RVS zijn ook een optie. Maar deze hebben bijna altijd een kunstmatige anti-aanbaklaag zoals het bekende Teflon. Daar zat voorheen het giftige PFOA in. Dat mag niet meer worden gebruikt. Dus hebben ze het vervangen door GenX (door het RIVM aangemerkt als ‘zeer zorgwekkende stof’) en dat wil je net zo min in je muffins hebben. Metalen of ijzeren bakvormen zonder antiaanbaklaag zijn moeilijk te vinden. RVS uitvoeringen zijn er wel, maar je moet goed zoeken en opletten. Wanneer ze een zwarte of donkergrijze afwerking hebben hebben ze vaak een antiaanbaklaag. Maar wanneer ze de herkenbare zilveren RVS kleur hebben, kom je in de buurt. Lees wel even goed wat er op de verpakking staat.

Voorbeelden van veilige cakevormen

Een cakevormen van glas is relatief goedkoop (vergeleken met gietijzer en email) en zijn ook nog eens makkelijker schoon te maken. En kunnen probleemloos in de vaatwasser. Maar hij valt wel sneller kapot. Voor cakevormen (of broodvormen) heb ik 3 alternatieven gezocht als alternatief voor de siliconen bakvormen:

Voorbeelden van veilige muffinvormen

Om cupcakes of muffins te bakken hoef je geen siliconen vorm te gebruiken. Je kan een stalen of RVS cupcake-vorm kiezen of losse glazen vormpjes.

* De meningen zijn verdeeld over wat het hitte niveau is vanaf wanneer er mogelijk chemische stoffen lekken.

Bronnen:
https://safbaby.com/is-silico.ne-safe/

Lees meer over over:
Plastic versus glazen babyflessen
Siliconen ijsvormen
Waterkokers zonder plastic
Broodtrommel zonder plastic
BPA-vrije waterfles